تاریخچه سیزده بدر
اما با دقت بيشتر در مي يابيم که شواهدي براي ديرينگي اين جشن وجود دارد دکتر غياث آبادي پژوهشگر تاريخ و فرهنگ ايران باستان و باستان ستاره شناس در اين باره به گسترش بسيار، تنوع و گوناگوني شيوه هاي برگزاري اين جشن اشاره مي کند که بر پايه ي قواعد مردم شناسي و فرهنگ عامه، هر چقدر دامنه ي گسترش باوري فراخ تر و شيوه هاي برگزاري آن متفاوت تر باشد، نشان دهنده ي ديرينگي بيشتر آن است. هم چنين مراسم مشابه اي که به موجب کتيبه هاي سومري و بابلي از آن آگاهي داريم، آيين هاي سال نو در سومر با نام« زگموگ» و در بابل با نام«آکيتو» دوازده روز به درازا مي کشيده و در روز سيزدهم جشني در آغوش طبيعت برگزار مي شده. بدين ترتيب تصور مي شود که سيزده بدر داراي سابقه اي دست کم چهار هزار ساله است. دكتر مهرداد بهار در مورد عدد سيزده و روز سيزده بدر نكات جالبي بيان مي دارد كه از وي نقل قول مي كنيم. او مي گويد: "گاهي از خود مي پرسيم چرا نوروز دوازده روز است و سبب وجود سيزدهم عيد چيست؟ چرا كار كردن و پرداختن به امور جاري در اين روز نحس است؟ بايد گفت زير تأثير نجوم بينالنهريني، اساطير نجومي در ايران شكل ميگيرد كه بنابر آن هر يك از دوازده اختر كه خود بر يكي از برج هاي دوازدهگانه حاكم است، هزار سال بر جهان حكومت خواهد كرد. از اين رو عمر جهان دوازده هزار سال است و در پايان دوازده هزار سال، آسمان و زمين در هم خواهد شد. محتملاً، اين اسطوره خود نيز ريشه اي بابلي دارد و ظاهراً باور بر آن بوده است كه در اصل، پس از دوازده هزار سال، آشفتگي آغازين باز مي گردد. به گمان انسان اعصار كهن آن چه در كيهان بزرگ (هستي) رخ مي داد، در كيهان ُخرد(در جهان انساني) نيز رخ مي داد؛ اين عقيده ريشه از همان جا دارد كه گفتيم انسان كه تنها قادر به شناخت نسبي خود بود، جهان را قياس از خويش مي گرفت و گمان مي كرد كيهان بزرگ هم چون اوست. با اين باور بود، كه سال دوازده ماهه را را توجيه مي كردند. طبعا ًعوامل نجومي ديگري چون گردش ماه در اين امر و پديد آمدن سال دوازده ماهه مؤثر بوده است، اما توجيه اساطيري سال دوازده ماهه بر اساس عمر دوازده هزارسالهي هستي، بهترين توجيهي به نظر مي رسيد كه در چار چوب اعتقادات كهن مي گنجيد. جشن هاي دوازده روزهي آغاز سال نيز با اين سا ل دوازده ماهه و دورهي دوازده هزار سالهي عمر جهان مربوط است. انسان آن چه را در اين دوازده روز پيش مي آمد، سرنوشت سال خود مي انگاشت و گمان مي كرد اگر روزهاي نوروزي به اندوه بگذرد، همهي سا ل به اندوه خواهد گذشت. بسياري از اين باورها هنوز برجاست، مختصر آن كه دوازده روز آغاز سال نماد و مظهر همهي سال بود.
چرا سيزه را بعضي از مردم نحس مي دانند؟
نخست بايد به اين موضوع توجه داشت که در فرهنگ ايران هيچ يک از روزهاي سال نحس شمرده نشده، بلکه چنان چه مي دانيم هر يک از روزهاي هفته و ماه نام هايي زيبا و در ارتباط با يکي از مظاهر طبيعت يا ايزدان و امشاسپندان داشته و دارند، و روز سيزدهم هر ماه خورشيدي در گاه شماري ايراني تير روز(در زبان اوستايي و پهلوي تشتر يا تيشتر) نام دارد که از آنِ ايزد تيشتر، ايزد پديد آورنده ي باران مي باشد و نياکان فرهيخته ي ما از روي خجستگي، اين روز را براي جشن انتخاب کرده اند. هم چنين هيچ دانشمندي يا هيچ يک از متون کهن از اين روز به بدي ياد نکرده بلکه در بيشتر مقالات مکتوب و کتاب ها، از سيزدهم نوروز با عنوان روزي فرخنده و خجسته نام برده اند. براي مثال کتاب«آثار الباقيه» جدولي براي سعد و نحس بودن روزها دارد که در آن جدول در مقابل روز سيزدهم نوروز کلمه ي«سعد» به معني نيک و فرخنده آورده شده است، اما پس از حمله ي تازيان و ورود اسلام به ايران از اين رو که اعراب هفت روز در هر ماه را نحس مي دانستند و سيزدهم هم جز اين روزها بوده، روز سيزدهم فروردين را هم به اشتباه نحس خواندند. بعضي از محققين معتقدند که پس از ورود اسلام به ايران بعضي از دشمنان حضرت علي(ع) وقتي متوجه محبوبيت ايشان نزد ايرانيان شدند شروع به شايعه پراکني در مورد نحس بودن عدد سيزده بين مردم کردن که شايد بتوانند به اهداف شيطاني خود برسند ولي هرگز نبايد فراموش کنيم که تمام وجود حضرت علي(ع) سرشار از حکمت و رمز و راز الهي براي هدايت ما انسان ها مي باشد و سالروز تولد آن بزرگوار در سيزدهم رجب نيز نشانه آلهي ديگريست بر اين که هرگز عدد سيزده نمي تواند نحس باشد.
از سويي ديگر در زمان حکومت صفويان اين بار فرهنگ اروپايي وارد ايران شد که شوربختانه آنان نيز عدد 13 را نحس مي دانستند، و هنوز هم با پيشرفت هاي علمي و تکنولوژيکي عميقاً به اين موضوع اعتقاد دارند. سيزده را غربي ها به دليل اين كه يهوداي خائن قصد لو دادن حضرت عيسي(ع) را داشت و سيزدهمين نفر از گروه حواريون بود، نحس مي دانستند. چنان كه تورات در سفر خروج باب 11 و 12، در روز سيزدهي فروردين(= روز سيزدهم سال نو مصري) از برخورد ستارهي دنباله داري با زمين گزارش مي دهد كه در فضاي زمين درخشيده، بطوري كه در افق ايران هم ديده شده است. بر اثر اين برخورد زمين لرزهي سهمناكي روي داده، آتش فشان ها به آتش فشاني پرداخته، كاخ ها ويران گشته و بسياري از مردم جان خود را از دست دادهاند. از ديگر رسم هاي شوخي آميز روز سيزده كه مشخص نيست نخست از كجا آغاز شده، دروغ روز سيزده است. چنان كه اروپاييان نيز روز اول آوريل كه به روز سيزدهي فروردين ما بسيار نزديك است(هر چهار سال يك بار سيزدهي فروردين و اول آوريل برابر مي شوند) اين رسم را دارند. بطوري كه روز اول آ وريل سال راديو فرانسه در اخبار ساعت هفت صبح اعلام نمود كه امروز برج ايفل خراب خواهد شد. با شنيدن اين خبر عدهي زيادي حيران و هيجان زده به محل برج رفتند و در آن جا با اعلاميهي دروغ اول آوريل روبرو شدند. که البته تنها به اين ختم نمي شود و مثال هاي بسيار ديگري مانند ديدن گربه ي سياه، رد شدن از زير نردبام يا گذاشتن کليد روي ميز و بسياري موارد خرافي ديگر وجود دارند در فرهنگ نمادها نيز سيزده را عددي مي دانند كه خود را از نظم هستي جدا كرده و آهنگ طبيعي جهان را دنبال نمي كند. تنها چيزي که در فرهنک ايراني در مورد عدد سيزده وجود دارد و دکتر غياث آبادي به آن اشاره کرده است«بد قلق» بودن عدد13 به خاطر خاصيت بخش ناپذيري آن است اما وقتي درباره ي نيکويي و فرخندگي اين روز بيشتر دقت مي کنيم منابع معقول و مستند به سوابق تاريخي زيادي را مي يابيم همان طور که گفته شد سيزدهم فرودين ماه که تير روز نام دارد و متعلق به فرشته يا امشاسپند يا ايزد مقدس و بزرگواري در آيين زرتشتي است که در متون پهلوي و در اوستا تيشتر نام دارد و جشن بزرگ تير روز از تير ماه که جشن تيرگان است به نام او مي باشد فرودين ماه نيز که هنگام جشن و سرور و شادماني و زمان فرود آمدن فروهرها است و تير روز از اين ماه نخستين تير روز از سال مي باشد در ميان ايرانيان باستان بسيار گرامي بوده و پس از دوازده روز جشن که ياد آور دوازده ماه سال است، روز سيزدهم را پايان رسمي دوره ي نوروز مي دانستند و با رفتن به کنار جويبارها و باغ و صحرا و شادي کردن در واقع جشن نوروز را با شادي به پايان مي رساندند و به قول امروزي ها حسن ختامي بود بر بزرگ ترين جشن سال.
رسومات سيزده بدر يا روز طبيعت
گره زدن سبزه در روز سيزده بدر از جمله رسومي بود که تقريبا تمام زنان و دختران، به خصوص دختران دم بخت و خانه مانده را در بر مي گرفت و به اين شکل انجام مي شد که بايد دو ساقه سبزه را به هم هفت گره بزنند و نيت بکنند تا حاجت شان روا شود. به همين دليل در اولين فرصت به ميان سبزه ها رفته، دو ساقه آن را در دست مي گرفتند و با خواندن اشعاري، نيت خود را بر زبان مي آوردند. در ابتدا واجب بود بگويند "سبزي تو از من- زردي من از تو "و بعد مناسب با حاجت خود اشعاري را زمزمه مي کردند خلاصه، با هر گره نيتي کرده و بزرگ ترين دلهره آن ها اين بود که مبادا ساقه نازک سبزه پاره شود و حاجتشان روا نشود. بسياري از مراسمي كه در جشن سيزده در ايران برگزار مي شود، معاني اساطيري و تمثيلي دارد. شادي و خنده به معناي فرو ريختن پليدي و انديشه هاي تيره؛ مهرباني و روبوسي، نماد آشتي و استحكام دوستي و پاكيزگي از دشمني و عداوت؛ به آب افكندن سبزه هاي هفت سين به آب رونده نماد فديه به ايزد بانوي آب(آناهيتا)؛ خوردن غذا در دشت نماد فديهي گوسفند بريان؛ گره زدن سبزه براي باز شدن بخت، تمثيلي از پيوند زن و مرد و ادامهي نسل است. از رسم هاي ديگر جشن سيزده بدر كه در گذشته بسيار معمول بوده، شركت در مسابقات بُرد و باختي به ويژه اسب دواني است كه ياد آور نبرد ايزد باران با ديو خشكسالي است. سيزده بدر، روز رهايي از چنگال اهريمن و روز پيوستن به اهوراست. در اين روز خجسته بايستي پنجره ها را گشود و چشم ها را شست. چرا كه انسان ها همراه با زمين و زمان و در و دشت و فرشتگان، به ستايش خداي يكتا مي پردازند و بهاران را جشن مي گيرند.